World Cup 1970: Đỉnh cao hoàng kim và sự khai sinh của bóng đá hiện đại

Trong chiều dài lịch sử hơn 90 năm của giải vô địch bóng đá thế giới, mỗi kỳ đại hội đều để lại trong lòng người yêu bóng đá những dấu ấn riêng đậm nét. Đối với các chuyên gia và cổ động viên yêu thứ bóng đá lãng mạn thì kỷ niệm về kỳ World Cup 1970 tổ chức tại Mexico chắc chắn sẽ luôn được khắc sâu trong tâm trí. Giải đấu năm đó còn đánh dấu cột mốc rực rỡ nơi bóng đá bước qua kỷ nguyên “trắng đen” để khoác lên mình chiếc áo mới sắc màu hơn, thành quả của cuộc cách mạng công nghệ đã làm thay đổi bộ mặt của môn thể thao vua.

Cuộc cách mạng sắc màu và những thay đổi lịch sử của FIFA

Trước năm 1970, người hâm mộ toàn cầu chỉ có thể theo dõi World Cup qua những thước phim tài liệu đen trắng hoặc nghe qua radio. World Cup năm 1970 tại Mexico chính là bước ngoặt vĩ đại vì đó là lần đầu tiên ngày hội bóng đá lớn nhất hành tinh được phát sóng truyền hình màu trực tiếp qua vệ tinh toàn cầu.

Nhờ công nghệ này, hàng triệu người qua màn ảnh nhỏ đã được chiêm ngưỡng một cách sống động sắc áo vàng xanh truyền thống của đội tuyển Brazil, màu đỏ kiêu hùng của đội Anh hay màu xanh thiên thanh của tuyển Ý dưới ánh nắng chói chang của các sân vận động tại vùng Trung Mỹ.

Cũng ở kỳ World Cup năm đó, để tối ưu hóa trải nghiệm thị giác cho người xem cả ở truyền hình màu lẫn truyền hình đen trắng, hãng Adidas đã cho ra mắt quả bóng Telstar huyền thoại với 12 ô ngũ giác màu đen và 20 ô lục giác màu trắng đan xen nhau. Hình ảnh quả bóng Telstar từ đó đã trở thành biểu tượng đại diện cho trái bóng tròn toàn cầu.

Telstar trái banh chính thức tại World Cup 1970

Sau những chương đen tối của các kỳ World Cup trước, khi nhiều ngôi sao bị triệt hạ thô bạo (đặc biệt là Pelé năm 1966), FIFA đã có những cải tiến lịch sử để bảo vệ cầu thủ và nâng cao tính chiến thuật:

• Khai sinh hệ thống thẻ phạt (vàng và đỏ): Giúp các trọng tài có công cụ rõ ràng, trực quan và không bị cản trở bởi rào cản ngôn ngữ để răn đe các tình huống bạo lực trên sân.
• Cho phép quyền thay người: Lần đầu tiên, mỗi đội được phép thay thế 2 cầu thủ trong trận đấu, nhờ đó các huấn luyện viên có thể linh hoạt thay đổi tính toán chiến thuật theo từng diễn biến trên sân.

Hành trình của nhà vô địch

Khủng hoảng trên băng ghế huấn luyện trước giờ bóng lăn

Mặc dù giải đấu được nhớ đến nhờ sự vĩ đại của đội tuyển Brazil, nhưng ít ai biết rằng trước giờ bóng lăn nhà vô địch đã phải trải qua một cuộc khủng hoảng chính trị và nội bộ suýt chút nữa đã phá nát cả một thế hệ thiên tài. Sự ra đi của huấn luyện viên João Saldanha và bước ngoặt mang tên Mário Zagallo.

João Saldanha là một nhà báo thể thao sắc sảo nhưng lại có cá tính vô cùng cực đoan. Hơn thế nữa, ông còn là đảng viên Cộng sản, điều tối kỵ dưới thời kỳ chính quyền độc tài quân sự của Tổng thống Medici ở Brazil lúc bấy giờ. Cuộc khủng hoảng nổ ra khi đích thân Tổng thống Medici ra chỉ đạo can thiệp sâu vào chuyên môn, yêu cầu Saldanha phải triệu tập tiền đạo Dario. Saldanha cũng chẳng vừa, ông lập tức đưa ra lời đáp trả đanh thép trước truyền thông: “Tôi không can thiệp vào việc lập nội các của Tổng thống, vậy nên Tổng thống cũng đừng can thiệp vào việc chọn đội hình của tôi”.

Giọt nước tràn ly, Saldanha còn công khai chỉ trích cả Vua bóng đá Pelé bị cận thị và không đủ thể lực đá chính. Chỉ vài tháng trước khi giải đấu bắt đầu, dưới áp lực chính trị nặng nề và nguy cơ mất kiểm soát hoàn toàn phòng thay đồ, Liên đoàn bóng đá Brazil (CBD) buộc phải sa thải Saldanha.

Trong tình thế tiến thoái lưỡng nan đó, CBD đã quyết định đặt trọn niềm tin vào cái tên Mário Zagallo, người khi đó mới chỉ 38 tuổi (vừa giải nghệ cầu thủ không lâu và đang dẫn dắt câu lạc bộ Botafogo). Việc chọn một chiến lược gia trẻ tuổi như vậy rõ ràng là một canh bạc liều lĩnh của Brazil, nhưng Zagallo lại sở hữu 2 thứ mà người tiền nhiệm Saldanha không có: cái uy của một nhà vô địch và sự linh hoạt của tuổi trẻ.

Zagallo đã từng hai lần nâng cao cúp vô địch thế giới trên tư cách cầu thủ vào các năm 1958 và 1962. Ngoài ra, ông còn nhận được sự tôn trọng tuyệt đối từ Pelé và các ngôi sao lớn trong đội.

Thay vì chọn đối đầu, bộ óc 38 tuổi đã có các tính toán chiến thuật đầy linh hoạt. Một mặt, ông xoa dịu áp lực chính trị từ chính phủ và khôi phục vị thế tối cao của Pelé. Mặt khác, ông xếp đội hình gồm cả 5 số 10 xuất sắc nhất của Brazil (Pelé, Tostão, Jairzinho, Rivellino và Gérson) vào chung một đội hình. Sáng kiến này đã biến một tập thể đang rệu rã thành “cỗ máy Samba” đáng sợ nhất lịch sử.

Bảng đấu tử thần

Mexico năm đó, hành trình chinh phục cúp vàng của Brazil không hề trải đầy hoa hồng mà sớm phải đối mặt với thử thách cực đại ngay từ vòng bảng. Lá thăm may rủi đã đưa họ vào bảng 3, bảng đấu được mệnh danh là tử thần với sự góp mặt của cả đương kim vô địch Anh, á quân World Cup 1962 Tiệp Khắc và thế lực mới nổi ở Đông Âu, Romania.

Ngay từ lượt trận đầu tiên, cả 2 ông lớn là Anh và Brazil đều khẳng định được sức mạnh. Anh nhẹ nhàng đánh bại Romania 1-0, trong khi Brazil đè bẹp Tiệp Khắc với tỷ số 4-1. Cục diện bảng đấu lúc này đổ dồn về lượt trận thứ hai ngày 7/6/1970 tại thánh địa Jalisco khi Brazil đụng độ tuyển Anh.

Đây không chỉ là trận đấu phân định ngôi đầu bảng để tránh các đối thủ mạnh ở vòng knock-out mà còn là cuộc thư hùng giữa 2 trường phái đối nghịch hoàn toàn. Lối đá khoa học, thực dụng lấy nền tảng là hàng phòng ngự thép của người Anh đụng độ với trường phái tấn công phóng khoáng, nghệ thuật theo triết lý Jogo Bonito của Nam Mỹ.

Trận đấu diễn ra giằng co, căng thẳng đến nghẹt thở dưới cái nắng thiêu đốt của thành phố Guadalajara. Giữa thế trận ấy, một khoảnh khắc kinh điển đã đi vào lịch sử, Pelé bật cao hơn tất cả để thực hiện cú đánh đầu hiểm hóc hướng thẳng vào góc lưới. Khi tất cả các cổ động viên Brazil đã chuẩn bị ăn mừng, thủ thành Gordon Banks của tuyển Anh đã thực hiện một pha đổ người, vung tay cản phá bóng không tưởng ngay trên vạch vôi. Khoảnh khắc Pelé ôm đầu kinh ngạc nhìn Gordon Banks sau này được FIFA bầu chọn là “Pha cứu thua của thế kỷ”.

Phải đến phút 59, từ một đường chuyền xé toạc hàng thủ tuyển Anh của Pelé, Jairzinho băng vào dứt điểm tung nóc lưới mang về chiến thắng tối thiểu 1-0 cho Brazil. Trận thắng bản lề tại bảng tử thần này không chỉ giúp Brazil chiếm ngôi đỉnh bảng mà còn tạo ra một cú hích tâm lý cực lớn, giải tỏa hoàn toàn bóng ma thất bại năm 1966 để đưa họ băng băng tiến vào vòng sau.

Những “đối thủ truyền kiếp” tại Nam Mỹ

Bước vào vòng knock-out, thử thách lớn nhất lúc này lại đến từ chính những người hàng xóm Nam Mỹ đầy duyên nợ.

• Tứ kết – Khuất phục “Ngựa ô” Peru (4-2): Trận đối đầu rực lửa chiến thuật giữa hai người bạn thân Zagallo và Didi (huyền thoại Brazil đang dẫn dắt Peru). Peru năm đó thi đấu đầy ngẫu hứng và kiên cường, nhưng sức mạnh hủy diệt từ hàng công Brazil với các bàn thắng của Rivellino, Tostão và Jairzinho đã dập tắt hiện tượng này với tỷ số 4-2.
• Bán kết – Đòi lại món nợ lịch sử trước Uruguay (3-1): Gặp lại Uruguay, bóng ma về thất bại cay đắng trong trận chung kết World Cup 1950 ngay trên thánh địa Maracana lại hiện về ám ảnh người Brazil. Nỗi sợ hãi càng tăng lên khi Uruguay dội gáo nước lạnh ghi bàn dẫn trước 1-0 ở ngay phút 19. Thế nhưng, đây là lúc bản lĩnh của một nhà vô địch lên tiếng. Sự điềm tĩnh của Pelé và bàn gỡ hòa của Clodoaldo trước khi hiệp 1 khép lại đã vực dậy cả tập thể Brazil. Họ chơi bùng nổ trong suốt hiệp 2 và ngược dòng thắng 3-1.

Trận đấu này còn được nhớ đến với pha “đi bóng không chạm bóng” (dummy) đánh lừa thủ môn Uruguay của Pelé ở những phút cuối. Tiếc rằng trái bóng đã đi chệch cột dọc trong gang tấc nhưng phá bóng thiên tài đó vẫn được đưa vào sách giáo khoa bóng đá như một biểu tượng của khả năng sáng tạo tối thượng.

Trận chung kết tại Azteca

Ngày 21/6/1970, hơn 100.000 khán giả đã lấp kín sân vận động Azteca ở thủ đô Mexico City để chứng kiến trận chung kết lịch sử giữa Ý và Brazil. Cả 2 quốc gia đều đã 2 lần vô địch thế giới và theo quy định của FIFA do chính Jules Rimet soạn thảo từ những năm 1930, đội nào vô địch 3 lần sẽ được quyền sở hữu vĩnh viễn chiếc cúp vàng.

Đây là cuộc đối đầu vĩ đại giữa hai triết lý bóng đá cực đoan nhất thời đại. “Giáo và Khiên”, giữa hàng công trứ danh Jogo Bonito của Brazil đấu với hàng thủ theo phong cách đổ bê tông đặc trưng Catenaccio của người Ý.

Thế nhưng, khối bê tông của người Ý dựng lên chỉ trụ được đến phút thứ 18. Từ quả tạt của Rivellino, Pelé thực hiện một cú bật nhảy cao không tưởng, như thể dừng lại trên không trung để thách thức trọng lực, trước khi đánh đầu tung lưới tuyển Ý. Dù “đội bóng áo thiên thanh’ đã tận dụng sai lầm để gỡ hòa 1-1 trước khi hiệp 1 khép lại nhưng sang tới hiệp 2, trận đấu lúc này hoàn toàn là sân khấu độc diễn của “các vũ công Samba”. Lần lượt Gérson và Jairzinho nổ súng nâng tỷ số lên 3-1 cùng màn tra tấn thể lực các hậu vệ Ý dưới cái nóng sa mạc của miền Trung Mỹ.

Phút 86, cả khán đài Azteca vỡ òa trước một tuyệt tác được coi là bàn thắng đẹp nhất thế kỷ 20. Từ một chuỗi phối hợp như thêu hoa dệt gấm qua chân 9 cầu thủ Brazil, Pelé nhận bóng trước vòng cấm rồi thực hiện đường chuyền sệt không cần nhìn sang cánh phải. Như từ dưới đất chui lên, hậu vệ đội trưởng Carlos Alberto băng xuống như một mũi tên, tung cú sút sấm sét găm thẳng vào lưới tuyển Ý, tỷ số 4-1 được ấn định.

Lời kết

Hình ảnh Vua bóng đá Pelé cởi trần, đội chiếc nón Sombrero rộng vành truyền thống của người Mexico, ngồi trên vai hàng ngàn người hâm mộ ăn mừng chức vô địch thế giới tại Azteca đã khép lại chương cuối sự nghiệp vô tiền khoáng hậu của ông, cầu thủ duy nhất trong lịch sử 3 lần vô địch World Cup.

Hình ảnh Pele đội chiếc nón Sombrero ăn mừng chức vô địch World Cup lần thứ 3 của ông tại Mexico

World Cup 1970 không chỉ là một giải đấu thể thao, nó là một di sản văn hóa vĩnh hằng. Chức vô địch tuyệt đối của Brazil (thắng tất cả các trận từ vòng loại đến trận chung kết) đã đặt ra tiêu chuẩn cao nhất cho cái đẹp trong bóng đá. Khi chiếc cúp Jules Rimet chính thức được trao vĩnh viễn cho Brazil, thế giới bóng đá cũng khép lại một kỷ nguyên lãng mạn thuần khiết để bước vào thời đại của bóng đá thực dụng hơn, tính toán hơn.